Net Haber Türk

Ekonomist Mahfi Eğilmez: Faiz, geçici iyileşme sağlar, ‘asıl adım’a zaman yaratır

Türkiye’de iktisat idaresinde bir devir Hazine Müsteşarı olarak vazife alan Mahfi Eğilmez, “Gündem Özel” sorularımızı yanıtlarken, “Faiz artışı …

13 Şubat 2021 - 9:02 'de eklendi.
Ekonomist Mahfi Eğilmez: Faiz, geçici iyileşme sağlar, ‘asıl adım’a zaman yaratır

Türkiye’de iktisat idaresinde bir devir Hazine Müsteşarı olarak vazife alan Mahfi Eğilmez, “Gündem Özel” sorularımızı yanıtlarken, “Faiz artışı iktisat siyaseti değişikliği üzere algılanıyor. Faiz, süreksiz bir düzelme, güzelleşme sağlayan bir araçtır. Kalıcı tahliller getirmez. Sonsuza kadar faizi artırarak ya da mecburî karşılıkları düşürerek devam edemeyiz. Bunlar daima asıl adımlar için vakit kazandırıcı hamlelerdir” dedi.

Mahfi Eğilmez’e sorularımız ve karşılıkları şöyle:

Tam kapanma yeterli olurdu

• Dünya, 2020’nin başlarından buyana COVID-19 salgınından kaynaklanan bir kriz yaşıyor. ABD’den Çin’e, G-20’lerden AB ülkelerine kadar dünyanın ekonomik açıdan önde gelen ülkeleri bu krizi yönetmede nasıl bir imtihan veriyor? Dünya bu krizi mevcut halinden daha âlâ yönetebilir miydi? Nerelerde yanlışlar yapıldı?

Dünya aslında 2008 yılından bu yana bir global krizin içinde bulunuyor. 2018 yılında bir toparlanma başlamış üzereydi ne var ki bu çok uzun sürmedi ve 2019 yılında -özellikle gelişmiş ülkelerde- yeni bir resesyon havası ortaya çıktı. Çin’de de ivme kaybı görüldü. 2020 yılında başlayan CoOVID-19 salgını global krizi diğer bir boyuta taşıdı. Esasen bir kriz içinde olan ve şimdi o krizi çözememiş olan sistem bu salgınla karşılaşınca önemli bir bocalama içine girdi ve bu salgını âlâ yönetemedi. Zati dertte olan ekonomileri daha fazla meşakkate sokmamak için tedbirler baştan önemli tutulmadı ve salgın giderek yayıldı. Özetle söylemek gerekirse iktisatların daha fazla küçüleceği korkusu, kapanarak salgın tesirini hafifletme uğraşına tercih edildi. O denli olunca da salgın çok daha tesirli oldu ve iktisatların daha fazla darbe yemesine yol açtı. Başlarda birkaç aylık tam kapanma uygulansaydı muhtemelen bugün insanlık da ekonomiler de bugünkünden daha yeterli bir pozisyonda olacaktı diye düşünüyorum.

Krediyi alan dövize koştu

• Yıllarca iktisat bürokrasisinde vazife yaptınız, Hazine Müsteşarlığı üzere kilit vazifede bulundunuz. Türkiye COVID-19 krizini nasıl yönetti/yönetiyor? Dünya ile karşılaştırılınca Türkiye’yi bu krizi yönetmede hangi noktada görüyorsunuz?

Hususa iki açıdan bakmak gerekir: Sıhhat sıkıntısı ve iktisat. Sıhhat açısından bakarsak; ABD ve İngiltere üzere gelişmiş ülkeler başta olmak üzere berbat yönetenler, Çin ve Güney Kore üzere düzgün yönetenler, bir de bu iki kümenin ortasında orta derecede yönetenler var. Türkiye COVID-19 salgınını sıhhat açısından orta düzgünlükte yönetti. Buna karşılık aşı sıkıntısını makus yönettiği için genel sıhhat çerçevesini yeterli yönetemeyen ülkeler ortasına girmeye yanlışsız gidiyor.

İktisat açısından Türkiye olayı âlâ yönetemedi. Bu türlü bir krizde bütçe açıklarının büyümesi, enflasyonun yükselmesi, ithalata bağımlı olunduğu için kurun yükselmesi doğaldır. Lakin bunların sonucunda mikro seviyede sıkıntılar çözülemedi. Dayanaklar yanlış yönlendirildi ve krediyi alan dövize, gayrimenkule, altına yatırım yaptı, artık onları satıp TL’ye dönüyorlar. Meğer bu dayanaklar spekülasyona değil geçime harcanacak halde verilmeliydi.

Hayal kırıklığı yaşarız

• Bir müddet evvel Merkez Bankası Lideri ile Hazine ve Maliye Bakanı değişti. Bu değişiklik sonrası piyasalarda bir rahatlamayaşandı, o hava hâlâ sürüyor. Sizce bu rahatlama neden kaynaklandı? İktisat siyasetlerinde beklentileri karşılayacak adımların işareti olarak mı algılandı? Yaşanan rahatlama Türkiye iktisadı için kâfi görülebilir mi?

Bence bu rahatlama bireylerden çok açıklamalar ve uygulamalardan kaynaklanıyor. Merkez Bankası faizi yüzde 8.25’ten başlayarak 17’ye kadar çıkardı. Bu birinci adımdır. İkinci olarak birden fazla faiz oranını siyaset faizine indirgeyerek bilhassa yabancı fonların çok alışık olduğu bir çerçeveye soktu. Merkez Bankası Başkanı’nın “Faizi uzun bir müddet düşürmeyeceğiz” formundaki açıklaması da yabancı fonlar için bir çeşit garanti oldu. Bu durumda kurun düşeceğini ve çok daha fazla para kazanacağını gören yabancı fonlar emsal ülkelere yöneldikleri üzere Türkiye’ye de sıcak para getirmeye başladılar ve bu atak kurun gerilemesine yol açtı.

Bizdeki algılama ile yabancıların algılaması farklı sanırım. Yabancılar, bu adımları para kazanma vesilesi olarak gördüğü için sıcak parayı buraya yönlendirdi. Bizde ise bu adım iktisat siyaseti değişikliği üzere algılandı ve hala de o denli algılanıyor. Faiz, süreksiz bir düzelme, güzelleşme sağlayan bir araçtır. Kalıcı tahliller getiremez. Sonsuza kadar faizi artırarak ya da zarurî karşılıkları düşürerek devam edemeyiz. Bunlar daima asıl adımlar için vakit kazandırıcı atılımlardır. Şayet biz bu adımlarla problemleri çözdüğümüzü düşünüyorsak yakında bir büyük hayal kırıklığı daha yaşayacağız demektir.

Kapitalizmin birinci hali daha çok acımasızdı

• Bir müddettir “Great Reset” (Büyük Sıfırlama) tartışılıyor. Bu yaklaşımı ortaya atanlar, “Küreselleşme sonrasında kapitalizm artık eski haliyle sürdürülemez noktaya geldi” diyor. Mevzuyu “Kendime Yazılar”ınızda da ele aldınız. “Büyük Sıfırlama”yı savunanlar başarılı olursa, dünyada ne üzere değişiklikler olur? Bu değişiklikler hangi bölümleri nasıl tesirler? “Büyük Sıfırlama” mümkün müdür?

Büyük sıfırlama tezini ortaya atanlar bu tezin altında ne olduğunu tam olarak ortaya koymuş değiller. Takdim ettikleri haliyle memleketler arası işbirliğini artırmak, sıhhat konusunda uyumu gerçekleştirmek, Sanayi 4.0’ı buraya monte etmek, milletlerarası bağları belli standartlara oturtmak, çevreyi korumak için birlikte hareket etmek üzere bahisleri öne çıkarıyorlar. Buna karşılık örneğin ABD’nin Çin’e karşı uyguladığı ticaret pürüzlerini, bir öbür tabirle ticaret savaşını nasıl önleyeceklerini, sermaye hareketlerinin özgürlüğünün yarattığı bulaşıcılığı nasıl giderebileceklerini, emeğin de mal ve hizmetler ve sermaye üzere özgür deverana tabi olup olmayacağını, ülkeler ortasındaki gelir dağılımı adaletsizliklerini nasıl düzelteceklerini söylemiyorlar.

Sıfırlama; birinci duruma dönüş demektir. Kapitalizmin birinci durumu bugünkü durumundan çok daha berbat, çok daha eşitsiz ve çok daha acımasızdı. O nedenle bu değindiğim mevzuları tahlile kavuşturacak yaklaşımlarla sıfırlama yerine mevcudu onarıp güzele yöneltme yolu tercih edilmelidir.

“İmkansız üçleme” 128 milyar dolar götürdü

• Türkiye, Merkez Bankası net rezervini -41.2 milyar dolara düşürmeden COVID-19 krizi ortamındayol alabilir miydi? Ne tıp kusurlar Merkez Bankası’nı eksi rezerv noktasına getirdi? Yeri gelmişken “eksi rezerv”i Mahfi Eğilmez üslubuyla anlatır mısınız?

Merkez Bankası’nın altın ve döviz varlıklarından oluşan bir brüt rezervi var. Bunların bir kısmı kendi malı, bir kısmı de bankaların yatırdığı zarurî karşılıklar.

Bu zarurî karşılıklar bankalara gerektiğinde iade edileceği için emanet varlık olarak kabul ediliyor ve net rezervler hesaplanırken bunlar düşülüyor. İşte bu net rezervler Merkez Bankası’nın kendi malı olan varlıklar.

Bir de Merkez Bankası’nın swap süreçleriyle elde ettiği döviz ve altınlar var.

Swap sürecinde Merkez Bankası TL verip karşılığında döviz ya da altın alıyor.

Taraflar bir kontrat yapıyor ve muhakkak müddetle bu değiş tokuşu yapıyor. İki taraf da elindeki varlıktan faiz kazanıyor.

Vade dolunca yeniden değiş tokuşla herkes kendi varlığını geri alıyor.

Swap süreciyle elde edilen dövizler ve altınlar da rezervlerin içinde sayılıyor. İşte bunları da net rezervlerden düştüğümüzde karşımıza 2020 yılsonu prestijiyle -41, 2 milyar dolarlık rezerv sayısı çıkıyor.

Bu fiyat 2019 yılsonunda + 24,1 milyar dolardı. Demek ki Merkez Bankası bir yılda 65,3 milyar dolarlık rezerv kaybetmiş. Bu noktaya gelmemizdeki tek neden faiz takıntısıdır.

Kuru tutamadığımız üzere rezervleri de eksiye getirdik

Faizi artırmamak için rezervleri satarak kura müdahale etmeye çalıştık.

Sonuçta kuru tutamadığımız üzere rezervleri de eksiye getirdik. Kuru, döviz satarak tutmak fakat sermaye hareketlerinin kısıtlı olduğu bir ortamda mümkün olabilir.

İktisat idaresi bu bir yıllık devirde 65.3 milyar dolar (kamu bankalarının harcadıkları birlikte 128 milyar dolar) harcayarak imkânsız üçleme denilen iktisat hipotezinin gerçek olup olmadığını test etti ve hakikat olduğunu gördü.

► Kalıcı tahlil yapısal ıslahatlarla sağlanır

• Geçen yıl negatif faizle rahatlayan iş dünyası, faizlerin yükselmesiyle birlikte rahatsızlığını lisana getirmeye başladı. Faizlerin bu seviyesi ne kadar sürer? Merkez Bankası önümüzdeki devirde yeni faiz artırımına gitmek zorunda kalır mı? Yoksa bundan sonra yine yavaş da olsa faizin tarafı aşağı hakikat mu olur?

Faizlerin bu seviyede ne kadar süreceği bizim yapısal ıslahatlara ne kadar mühlet içinde girişeceğimizle ilgili. Her vakit söylediğimiz üzere faiz süreksiz rahatlama sağlar, kalıcı tahliller arıyorsak yapısal ıslahatlara girişmemiz gerekli. Ve bu yapısal ıslahatlar da sanıldığı üzere sırf iktisatla ilgili değil. Hukukun üstünlüğü üzere temel düzenlemeler yapılmadan iktisatta ıslahat yaparak bir sonuca varmamız artık eskisi kadar kolay değil.

► Fiyata müdahale karaborsa doğurur

• Enflasyonla gayret konusu tartışılınca sıklıkla besin tarafı gündeme oturuyor. Fiyat denetimi istikametinde hazırlıklar yapılıyor. Tanzim satış, PTT’nin besin eserleri pazarlaması üzere tahlillerde deva aranıyor. Fiyatları denetim altına almak, kamu kararıyla frenlemek, enflasyonu düşürmede muvaffakiyet getirebilir mi? Daha evvel denenen buna emsal usullerin muvaffakiyet sağladığına hiç rastladınız mı? Enflasyonla gayretin en hakikat enstrümanları, yolları nelerdir?

İktisat idaresi ekonomik kurallarla yapılır. Polisiye tedbirlerle iktisat yönetilemez. Geçmişte birçok ülkede olduğu üzere bu formül bizde de vakit zaman denendi. Bugün hâlâ anlatılan sigara, margarin, tüp gaz kuyrukları bu uygulamalar sonucunda ortaya çıkmıştı. Fiyata müdahale ederseniz karaborsa doğar. Bir öbür tabirle fiyatına müdahale edilen mallar tezgâh altına iner. Bu türlü bir ortamda hür bırakılsaydı oluşacak fiyata nazaran de daha yüksek fiyatlar istenir. Zira yakalanma riski lakin daha yüksek fiyatla giderilebilir. 1970’lerin ikinci yarısında Türkiye’de bir Fiyat Denetim Komitesi kurulmuştu. Çeşitli bakanlıkların temsilcileri vardı komitede. Bu komite bütün malların fiyatlarını belirliyor, artırımlara karar veriyordu. Sonuçta Türkiye’de her alanda karaborsa oluşmuştu. Tıpkı yanılgıyı bir defa daha tekrarlayarak doğruyu bulamayız, yalnızca küsurda ısrar etmiş oluruz.

► “Temkinli optimist olmakta fayda var”

• QNB Finansbank İdare Konseyi Lideri Ömer Aras, geçenlerde YouTube’da bir görüntü paylaştı. Krizlerden çıkardığı dersleri, tekliflerini ortaya koydu. Aras’ın, “İşler güzel giderken telaşlı olabilirsiniz, olmalısınız. Kriz periyotlarında optimistlik şarttır” bildirisi dikkatimizi çekti. Siz de o görüntüyü toplumsal medyanızda paylaştınız. Sizin yaklaşımınız nedir? Krizlerde optimist olmak kural mıdır? Kaide ise mümkün müdür? Kriz ortamında optimistlik başarılabilir mi?

Ömer Aras’ın paylaştığı bütün görüntüleri izledim, hepsi birer ders niteliğinde. Bütün teşebbüsçüler, işletme dersi alanlar izlemeli. Optimistlik bence de koşuldur ancak bilhassa kriz vakitlerinde bunun temkinli bir optimistlik olmasında fayda var. Hükümetlerin açıkladığı siyasetler ve onlara sadık kalıp kalmadıklarına bakarak o çerçevede bir optimistlik bence de krizi aşabilmek için kaidedir. Şayet hükümetler açıkladıklarını yapmıyorsa o vakit iyimserliği abartmamak gerekir.

► “Makul kur temposu” enflasyonla paralel sarfiyat

• İstanbul Ticaret Odası Lideri Şekib Avdagiç, geçenlerde bir online toplantıda döviz kurlarındaki dalgalanmayı Amerikan barlarının kapısına benzetti, “Girerken de çıkarken de bar kapısı çarpar” dedi. Dolar 8 lira seviyesine çıktığında bundan memnun olması gerektiği düşünülen ihracatçılar bile, “Türkiye, çabucak her dalda dünyanın en ucuz ülkesi haline geldi” yakınmalarını ortaya koydu. Artık dolar 7 liranın da altını görebileceği sinyalleri verince tekrar iş dünyası yakınmaya başladı. Bu durumu nasıl yorumlarsınız?

Son derecede hakikat bir benzetme bu. Döviz kurlarının yükselişi de düşüşü de başka kaygılar yaratır.

Kurlar yükselirken kazananlar ve kaybedenler olur. Kurlar düşerken bu kere bu kümeler yer değiştirir.

O nedenle ülkü durumun kurun makul bir artış temposuyla yükselmesi olduğu söylenir. Bu makul tempo da ekseriyetle enflasyonla paralel bir tempodur. Bir öbür deyişle paranın içerideki kıymet kaybı (enflasyon oranı) ne kadarsa dışarıdaki paha kaybı da o kadar olmalıdır.

Enflasyon düştükçe dış bedel kaybı da azalır. Bu türlü bir durum üretici ve yatırımcı için ülkü durumdur. Zira kurların kestirim edilebilir olması geleceğe ait kararları da sağlıklı hale getirir.

►Yargı kararları uygulanmazsa ıslahat konuşmak manalı olmaz

• Dünya Gazetesi 41 yaşında… Bizlerin de iktisat gazeteciliği Dünya ile yaşıt. Her hükümet değişikliğinde ıslahat kelamları verilir. Bir türlü maksada konulan ıslahatlar tamı tamına gerçekleşmez. Genelde eksik taraflar kalır. Bakan değişikliği sonrası hükümet hem iktisatta, hem de hukukta ıslahatı gündemine yine aldı. Bu sefer ıslahat yolunda beklenen adımlar atılabilir mi?

Hazine’de vazifeye başladığımdan beri, demek ki 1983 yılından beri Dünya Gazetesini izlerim. Bugün de bu kaliteyi sürdürdüğünüz için sizlere teşekkür borçluyuz. Yapısal ıslahat denildiğinde ortak bir tarifimiz yok. O nedenle neyin kastedildiğini görmemiz gerek. Onu görmeden ıslahatların yapılıp yapılmayacağını yahut neler olduğunu ya da faydalı şeyler olup olmayacağını söylemek mümkün değil. Alışılmış bir de ıslahat yapmaya gerek olmaksızın yargı kararlarının uygulanması üzere yapılması gereken şeyler var. Bu adımları atmadan mesela hukuk reformundan konuşmak pek manalı görünmüyor.

► Toplumsal ve siyasal ıslahatlarla ekonomidekiler eşanlı olmalı

• Türkiye sizce ıslahat sayılabilecek hangi adımları atmalı? Islahatlar gerçekleşirse Türkiye’nin memleketler arası kredi notu tekrar yükselişe geçer mi? Risk priminin olağana dönmesi kelam konusu olur mu?

Bence Türkiye toplumsal ve siyasal ıslahatlarla ekonomik ıslahatları eşanlı yapmalı: Daha yeterli bir demokrasi (güçler ayrımı ve parlamento yükünün sağlanması), siyasi partiler yasasının düzenlenmesi, hukukun üstünlüğünün sağlanması, yargı bağımsızlığı, üniversitelerin kendi atamalarını yapmasının sağlanması üzere bahislerle başlamak gerekir. Onlarla birlikte vergide adaletin sağlanması (kayıt dışılığın önlenmesi dolaysız vergilerin yüklü olması), teşvik sisteminin bölge ve bölüm teşvikinden eser teşvikine döndürülmesi, kısmi ve süreksiz ithal ikamesine başvurularak rekabet edebilir eserler için dayanaklar sağlanması ve cari açığın düşürülmesi üzere ekonomik ıslahatlara da girişilmesi gerekir.

Bunların birkaçının yapılıp başkalarının bir takvim halinde ne vakit yapılacağının açıklanmasıyla Türkiye’nin risk primi inanamayacağımız kadar aşağıya düşer. Benzeri bir durum 2001 krizi sonrasında yaşanmış ve AB ile tam üyelik müzakerelerine başlandığı yılda Türkiye’ye o tarihe kadar gelenden fazla direkt yabancı sermaye girişi olmuştu.

► 200 yıldır dokumada olup marka çıkaramayan tek ülkeyiz

• COVID-19 krizi, dünyaya tedarik konusunda Çin’e çok bağlı olmanın yanlışlığını gösterdi. Alternatif tedarik merkezleri konuşulmaya başlandı. Bu basamakta Türkiye’nin tedarik merkezi olmada öne çıkabileceği düşünülüyor. Bu istikamette işaretler olduğunu söyleyenler de var. Sizce Türkiye, dünyanın yeni tedarik merkezlerinden biri olabilir mi? Bu mevzuda avantajlar, dezavantajlar nelerdir?

Bence bu biraz optimist bir görüş lakin iyimserlikte fayda var, ona nazaran hareket edip organize olmak yeterli olabilir. Çin, fiyat ve fiyat açısından pek kolay rekabet edilebilecek bir ülke değil. Ve bence Türkiye bir yandan Çin’den ortaya çıkacak boşluğa yönelmekle birlikte asıl olarak teşvik sistemini Kore üzere kullanıp marka yaratmaya yönelmeli. 200 yıldır dokuma dalında üretim yapıp da hâlâ dünya çapında marka yaratamamış bizden diğer ülke yok.

SON DAKİKA
İLGİLİ HABERLER