UZZK Başkanı Tan: Zeytin üretiminde rekor kırdık

AÇIK AÇIK ERDEM OĞUZ • HAKAN GÜLDAĞ • VAHAP MUNYAR Bu yılki zeytin rekoltesi, zeytinyağı üretimi ile başlayalım. Zeytin rekoltesi nasıl …

05 Aralık 2021 36 views 0
reklam

AÇIK AÇIK

ERDEM OĞUZ • HAKAN GÜLDAĞ • VAHAP MUNYAR

Bu yılki zeytin rekoltesi, zeytinyağı üretimi ile başlayalım. Zeytin rekoltesi nasıl? Zeytinyağı üretiminde artış ya da eksilme kelam konusu mu?

Ulusal Zeytin ve Zeytinyağı Kurulu (UZZK) 2009-2010 yılından itibaren zeytin ve zeytinyağı rekoltesi iddia ve tespit heyetinin uyumunu yapıyor. Rekolteyi tespit ettikten sonra da kesimimize ya direkt ya da bakanlığımız tarafından duyuruluyor. Bu yıl da 5 başka bölgede rekolte çalışmalarını yürüttük. Uzman heyetlerimiz tarafından Kuzey Ege, Marmara, İzmir ve etrafı Manisa, Güney Ege, Akdeniz ve Güneydoğu olmak üzere Türkiye zeytin üretiminin yüzde 97’sini karşılayan bölgeleri taradık. Kalan yüzde 3’lük kısımda de Tarım ve Orman Bakanlığı’nın vilayet müdürlüklerinin kestirimleri baz alındı. Öncelikle şunu belirteyim. Bu mevzuda çok spekülasyon olur. “Rekolte az yahut fazla” gibisinden. Takımlarımız son derece uzman. Uzun müddettir de bu işi yapıyor. Ayrıyeten ben de Türkiye’de birinci rekolte çalışmalarını yapanlardan birisiyim. Velhasıl, bilgilerimiz son derece emniyetli. Fakat, sonuçları check etme uygulamasına da geçiyoruz. Memleketler arası Zeytin Konseyi’nde bu türlü bir uygulama var. Bir yıl boyunca kesin rekolteler açıklanmıyor. Hep kestirim biçiminde devam ediyor. Münasebetiyle ocak ayında bir daha revize etme bahtımız var. Rekolte iddialar için birinci küme 13-18 Eylül’de çıktı. Öbür 3 küme da 20-25 Eylül’de çıkmıştı. Bu sonuçlara nazaran bu yılın toplam zeytin üretimi 1 milyon 738 bin 680 tona ulaştı. Geçen yıla nazaran yüzde 32’lik bir artışı, son 10 yıl ortalamasına nazaran de yüzde 22’lik bir artışı söz ediyor. Zeytinyağı üretimimiz geçen yıla nazaran yüzde 32 artarak 235 bin 727 tona çıktı. Son 10 yıllık ortalamaya nazaran de yüzde 24’lük bir artışı tabir ediyor.

Bayağı bereketli bir yıl yaşıyoruz anlaşılan…

Evet, son 10 yılın ikinci-üçüncü güzel rekolte yılı… Ben Edremit’te yaşıyorum. Arkadaşlarım, “Bizde rekolte sizin varsayımlarınız üzere değil” diyorlar lakin 1 milyon 738 bin 680 tonu ağaç sayısına böldüğünüz vakit aslında ağaç başına 10 kilo isabet ediyor. Ağaç başına üretim AB ülkelerinde yaklaşık 25-30 kilogramlar düzeyindedir. Münasebetiyle bizimki çok çok da büyük bir rekolte değil lakin sayılar son 10 yılın ikinci güzel rekoltesi olduğunu gösteriyor. Sofralık zeytin üretimimiz de bu yıl 506 bin ton 754 kilo ile rekor kırdı. Geçen yıla nazaran yüzde 40.7, son 10 yıl ortalamasına nazaran de yüzde 17 artış var.Sektörümüz epeyce dinamik. Rekoltelerin yüksek gösterilmesinin fiyatlar üzerinde baskıya neden olduğu söylentileri çıkar. Düşük gösterildiğinde de ithalatın yolu açılabilir. Evvelce her kurum kuruluş kendi rekolte hesabını yapardı, ona nazaran durum alırdı. Fakat, her kurum kuruluşun menfaatleri farklı olduğu için tartışmalar çıkardı. O nedenle 2009-2010 devrinde tarafsız bir göz olan UZZK devreye girdi.

2 MİLYON KİŞİ BU İŞTEN EKMEK YİYOR

Zeytin ve zeytinyağının ülkemiz ekonomisindeki yeri nedir? Nasıl bir ciro oluşur? Kaç aile geçinir? İstihdamdaki yeri nedir?

Biliyorsunuz bizim bir Zeytin Kanunu’muz var. Vakit zaman da değişiklikler yapılmak isteniyor. Biz bu Kanun’un çok kıymetli olduğunu düşünüyoruz. Bunu söylerken de kesimin ehemmiyetini ortaya koyuyoruz.

Zeytincilik kesiminde 500 bine yakın aile geçimini sağlıyor. Ortalama 4’er kişilik aile diye düşünürsek 2 milyon kişinin direkt geçimi manasına gelir. Bu kesim o denli dinamik ki, mesela zeytin dönemi ekim ayı başlarında start veriyor, güney bölgelerde mart, hatta nisanı buluyor. Hasat devrini 100 gün diye düşünelim. Bir emekçi yaklaşık 60 kilo zeytin toplar. Ortalama yevmiye 120 lira diyelim. Aslında sayı daha yüksektir. Mesela Akhisar’da ortalama 150 liradır. 30 milyon lira günlük yevmiye kelam konusu, bu yılki zeytin rekoltesi dikkate alındığında. Yani, çalışana 3 milyar 600 bin lira ödeme yapıldığını ortaya koyuyor. Günde 300 bin şahsa istihdam sağlıyor. Hasat periyodunu 5 ay diye düşünürsek 450 bin kişinin günde ekmek yemesi kelam konusu olur.

Yılda yaklaşık 50 bin ton zeytinyağı ihracatımız var. Zeytinyağında yıllık iç tüketim de 170 bin ton. Kişi başına yıllık 2 litre dolayında. 1 milyar doların üzerinde bir zeytinyağı geliri kelam konusu. 1.5 milyar doları bulduğu yıllar da var. 500 milyon dolar da personelliği düşünelim. Münasebetiyle bu bölümün 2 milyar dolar civarında büyüklüğü var. Şişe, teneke ambalaj, zeytin sıkma tesisleri, kooperatifler ve birlikler, buralarda çalışanlar var. Bunları hesaba katmadım. Bunları ek edersek dönen sayı 2.5-3 milyar doları bulur.

Üretim artışının fiyatlara en azından rahatlatıcı açıdan tesiri olur mu? Zeytinyağında fahiş artırım kelam konusu mudur?

Ülkemizde fiyat konusunda yanlış giden bir şey var. Türkiye, özgür ekonomiyi benimseyen bir ülke. Avrupa Birliği de hür ekonomiyi benimsemiş durumda. Lakin, Avrupa Birliği 136/66 regülasyonla, 1966’dan itibaren ortak piyasa sistemiyle zeytin ve zeytinyağı mevzuatını kurallara bağladı. Bu kurallar için de üçlü piyasa sistemini oluşturdu. Bu bizim açımızdan da çok kıymetli. Orada fiyat şöyle oluşuyor. Bir tane temsili piyasa fiyatı var. 2.5 Euro civarında oluyor (32.5 lira ortalama). Yani, Avrupa Birliği’nin temsili piyasa fiyatı 2.5 Euro’lar civarında oluyor. Üretici bununla ayağa kalkamıyor, geçinemiyor. Türkiye’de olduğu gibi… Esasen Türkiye de İspanya’daki fiyatları takip ediyor. Diyorlar ki, “Üreticiye, yani çiftçiye 1.32 Euro yardım verilmeli, böylelikle üreticinin eline geçen 3.82 Euro’ya ulaşmalı”… Bu da 53.29 lira ediyor. AB’deki üreticinin eline 53.29 lira seviyesinde para geçiyor. Kendi yağını orada, burada beyaz tenekede satmaya uğraşmıyor. Gidiyor kooperatife üye oluyor. AB’de üreticilerin yüzde 97’si kooperatiflere üye…

Şu anda bizim temsili piyasa fiyatı örneğin; Tariş’in fiyatları 38-40 lira civarında (natürel sızma zeytinyağı). 53 liraya varmaya ne kadar var? 13 lira var. İşte bu açığın primle kapatılması gerekiyor. Fakat, bizde bu yıl verilen 80 kuruşluk zeytinyağı dayanağı açığı kapatmaktan çok uzak kalıyor. Münasebetiyle bizde üreticinin eline 1 Euro eksik geçiyor.

“Zeytinyağı pahalıdır” algısı var… Dünyada bir parite var. Ayçiçek yağı ile temaslı bir parite var. Ayçiçek yağı ile zeytinyağı birebir değil. Ayçiçek yağı, bir tarlada yetişen tohumun yağı. Rafine edilmeden direkt tüketilemiyor. Zeytinyağı ise bir meyvenin suyu. Çok farklı bir eser. En kolay fiyat şöyle hesaplanıyor: Ayçiçek yağının fiyatı 1 ise zeytinyağının fiyatının 3 olması gerekiyor. Parite teğe 3’tür. Marketlerde 5’lik 1 teneke ayçiçek yağı 125 lira civarında. Zeytinyağının 5’lik tenekesinin bu durumda 375 lira olması lazım değil mi? 200, 250, 300 en fazla 350 liradır. Kalitesine, erken hasat, soğuk sıkım farkına nazaran değişir. Bu, kıymetli değil.

Geçmiş yıllarda, iktisadın daha küçük olduğu yıllarda bir personel yevmiyesi 1 kilo zeytinyağı ederdi. Bugün zeytin toplayan emekçi bölgeye nazaran 120-150 lira alıyor.

Tüketiciler fiyat artışlarına haklı olarak reaksiyon gösteriyor. Zira alım gücünde gerileme var. Ancak görüyoruz ki zeytinyağı fiyatlarına daha çok reaksiyon gösteriliyor. Bu algıyı kırmalıyız. Bugün ayçiçek yağı ile bir kere kızartma yapabilirsiniz, tıpkı zeytinyağı ile 4 kere kızartma yapılabilir. Hasebiyle kıymetli falan değil.

Riviera zeytinyağı vakit zaman zalimce eleştiriliyor. Argüman ediyorum riviera zeytinyağı, bütün bitkisel yağlardan daha kalitelidir. Rivieranın oluşumu şöyledir. Zaten yere dökülen zeytinler direkt sıkıldığı vakit asitleri yüksek oluyor. Fizikî rafinasyonla asitleri sıfıra indiriliyor. İçine yüzde 15 naturel zeytinyağı konuluyor.

Bu yılki zeytin ve zeytinyağı desteklemeleri üreticiyi tatmin etmeye yetti mi? Desteklemelerin ne kadar olması gerekiyor?

Yalnızca bu yıl değil. 10 yıldır zeytin-zeytinyağı desteklemeleri maalesef üreticiyi tatmin edecek seviyede değil. AB ülkelerinde 1.32 Euro takviye var. Ülkemizde ise zeytinyağı dayanak primi 80 kuruş. Epeyce düşük bir sayı. Sofralık zeytin takviyesi de 15 kuruş. 5 kilodan hesaplandığında o da zeytinyağına denk geliyor. Temelinde mazot takviyesi 15 lira, gübre takviyesi 8 lira olmak üzere dekara 23 lira ayrıyeten yardım var. Küçük aile işletmelerine dekar başına 100 lira veriliyor. Rehabilitasyon yardımı var. Dağlık, engebeli alanlardaki zeytinlikler düz alanlardakilerle rekabet edemiyor. Dekar başına 100 lira olarak hesaplandı. Organik tarım ve güzel tarım için ferdî müracaatlarda yahut küme müracaatlarında 20-40 lira ortasında bir yardım da kelam konusu. Zeytinyağı priminin kilo başına en az 5 lira, sofralık zeytinde de en az 1 lira dayanak verilmesi gerektiğini düşünüyoruz. Sayın Bakanımıza da bu talebimizi ilettik.

İNTERNETTEN UCUZA ALINAN YAĞLAR SIHHATİ TEHDİT EDİYOR

Zeytin ve zeytinyağı borsası oluşturulur mu? Bir konfederasyon kurulur mu? Üreticiler için hibe krediler gündeme gelebilir mi?

Ben, ailemin 7’nci jenerasyonunu temsil eden gerçek bir üreticiyim. Üreticinin içinde bulunduğu olumsuz şartları, Tariş’teki vazifelerim sırasında da, UZZK Lideri olarak da ihracatçıya kadar dayanan, tüketicilerin de meselelerini ülke penceresinden bakmak suretiyle gören birisiyim. Ambalaj üzere maliyetlerdeki artışa “dur” diyemiyoruz. Örneğin teneke, 8 liradan 15 liraya çıktı. TÜİK’in açıkladığı enflasyon, buralardaki fiyat artışlarını yansıtmıyor. Zeytinyağı fiyatına yüzde 25 artırım yapsak, o bile kıymetli geliyor tüketiciye. Tüketici de haklı, alım gücü kâfi değil.

Dünyanın hiçbir yerinde kooperatif birlikleri takviyesiz olamaz. Türkiye’de borsa üzere bir sistem vardı. Bakanlık taban fiyat açıklıyordu. Bakanlık kooperatif birliklerini destekliyordu. Artık bu yükü kim üstleniyor? Kimse üstlenmiyor. Birliklere, “Basiretli tüccar üzere davranmak zorundasınız” denildi. Yani, bu türlü bir modele geçildi. Hasebiyle Tariş üzere evvelce üreticiyi destekleyen kuruluşlar bugün ayağını yorganına nazaran uzatmak zorunda kalıyor. O vakit siyasi erk, hükümet, bakanlık bunu organize etmeli.

AB’deki destekleme seviyesini örnek gösterince yetkililer, “Türkiye, AB ile tıpkı mali güçte değiliz” diyor. Biz de bunu biliyoruz. Onun için zeytinyağına 5 lira dayanak primi talep ediyoruz. 13-14 lira üzere bir talepte bulunmuyoruz. Bugün bunlardan daha kıymetlisi temelinde vatandaşın ucuz diye aldığı yağlar var, beyaz tenekede (markasız), internette 5 litresi 150 liraya satılan yağ var. Üreticinin kilo başına sattığı fiyat 40 lira… Dökme fiyatı bu. Nasıl 150 lira olur? Ucuz diye alınan kelam konusu yağlar sıhhat açısından tehdit oluşturuyor. Bir sefer daha söylüyorum. Ayçiçek-zeytinyağı paritesi tam bir göstergedir.

Türkiye’nin zeytin ve zeytinyağı üretiminde dünyadaki yeri nasıl? Önde gelen ülkelerle karşılaştırma yapabilir miyiz?

Türkiye, bu yıl 235 bin ton zeytinyağı üretti. Yüzde 32’lik bir artış kelam konusu. Son 10 yıla nazaran de yüzde 22’lik artış oldu. Bölüm temsilcileri şöyle diyebilir: Lider da amma palavra atıyor. Dünyada global ısınma, iklim değişikliği var, Türkiye’de bu yok mu? Bu artış nasıl oldu?
Bakın, 12 bin yıldır zeytin ağacı bu topraklarda. Yabanisinden bahsediyorum. Bundan 6-7-8 bin yıl evvel de beşerler o ağaçları akıllıya dönüştürmeyi başarmışlar. Zeytinyağını da meyveden elde edip hem yemekte, hem hoşluk eseri olarak kullanmışlar. Son 10 yıldır bilhassa en fazla üretim yapan İspanya, İtalya ve Yunanistan’ı global iklim değişiklikleri daha fazla vuruyor. Bilhassa İspanya’nın güneyinde önemli var-yok yılları yaşanıyor. Makas açılıyor. Bizim ülkemizde bu makas öteki ülkelere nazaran çok azaldı. Bu sevindirici bir durum. Türkiye, zeytin ağacının anavatanı ya, bunun sözü şu: Bu topraklarda verimlilik var, rahmet var. Zeytin ağacı için en elverişli ülke de burası. Bu durum global iklim değişikliğinde de kendini gösterdi.

İspanya 1 milyon 403 bin ton açıkladı. Birinci sırada… İtalya 371 bin ton ile ikinci sırada. Lakin yıllarca İtalya 600 bin ton üretimden bahsederdi. Türkiye bu yıl üçüncülüğe oturdu. Tunus gerçi 240 bin ton diyor ancak bizim 235 bin ton da üst çıkabilir. Rekor düzeyde sofralık zeytin üretimimiz var bu yıl. Oradan bir ölçü yağlığa da kayış olabilir. Tunus’la üçüncülük konusunda yarışıyoruz. İkinci olmaya da adım adım yaklaşıyoruz. Yunanistan da bizimle tıpkı rekolte kestirimi açıklamış. İtalya’nın yalnızca iç tüketimi 500 bin ton. 130 bin ton eksikliği var zati. İtalya, 600 bin ton civarında da ihracat yapıyor. Bu ülke kimden yağ alır bu durumda? İspanya’da kıtlık var. Türkiye ve Tunus, İtalya’ya ihracatta çok şanslı. Sofralık zeytine baktığımızda, biz bu yıl liderliğe yükselmişiz. 506 bin ton. İkinci, 500 bin ton ile Mısır.

ZEYTİNYAĞINDA AMBALAJLI İHRACAT ‘DÖKME’Yİ GEÇTİ

Zeytinyağı ihracatında durum ne pekala? Dökme ihracatla ilgili daima tartışmalar yaşanır. Dökme ihracat büsbütün durmalı mı?

Zeytinyağı ihracatımızda son 4 yılda 50 bin ton, 45 bin ton, 50 bin ton ve bu yıl da 50-55 bin ton olur diye ümit ediyoruz. Sofralık zeytinde 90 bin ton ihracat kelam konusu. Elimde son 10 yıllık ihracat dataları var. Sofralık zeytin ihracatı son 10 yılda 80 bin ton ortalama… 2018-2019’da 90 bin ton. O ortalarda seyir izliyor. Son 4 yılda 50 bin tonlar civarında zeytinyağı ihracatımız var. 2017-2018’de 70 bin tonu görmüşüz. 2012-2013’te de 92 bin ton olmuş. Rekor… Rekor yılında dökme yağ ihracatı yüzde 90. İspanya’da yeniden o periyotta bir kıtlık oldu. İtalya’da da öyle… Bizim Türkiye’den güzelim yağlar 2-2.5 dolara oraya gitti. Biz UZZK’yı kurduktan sonra bilhassa ambalajlı, markalı zeytinyağı ihracatının kıymetine daima vurgu yaptık. Maksat de koyduk. Kesimimizin biraz bakışı değişti. Dökmeyi savunanlarda da bakış değişikliği oldu. Yeniden dökme bir ölçü yapılabilir, onda hemfikiriz.
O yıllarda dökmenin ambalajlıya oranı yüzde 85-90’a 10-15 civarında, şimdiye baktığımızda 50 bin ton ihracat var, sayı düşmüş lakin katma kıymeti yüksek. Yüzde 50-60 ortasında ambalajlı ihracat var. Gönül ister ki Türkiye ürettiği yağın fazlasının tamamını ambalajlı biçimde ihraç etsin. Bunu İtalya başarıyor. Dışarıdan da alıp ambalajlayıp ihraç ediyor. Biz de inşallah markalı, ambalajlı ihracatta o hale gelelim.

Bu dönem biz 235 bin ton yağ üretiyoruz. 15 bin ton da geriden stok var. 250 bin ton yağımız var. Bunun 170 bin tonu iç piyasada tüketiliyor. Geriye 80 bin ton da ihracata uygun yağ kalıyor. İhracatımız 50 bin ton civarında. İspanya üzere bir dev bile dökme yağ ihracatı yapıyor. Bizim de üretimimiz 700-750 bin tonlara çıktığında daha rahat dökme yağ ihracatına devam edebiliriz. Dökme yağ ihracatı tu, kaka bir şey değildir yani… Bir de Suriye’den gelen yağ var. Suriye’den gelen yağlarla ilgili olarak kesimimiz huzursuzluk yaşıyor. Lakin, burada hükümetin bir siyaseti var. Orada biliyorsunuz terör örgütleri var. Yağı onlar ele geçiriyordu. Türkiye, bu yağın ihraç kaydıyla Türkiye’de işlenip direk ihracatına olumlu bakıyor. Bu da ihracatçımızın işinin sürdürülebilirliği açısından kıymetli bir şey. Bu olmalı, tamam. Fakat burada bizi rahatsız eden iç piyasaya bu yağın girmesi. Şayet giriyorsa, bizim üreticimizi bitirir. Geçtiğimiz periyotta maalesef iç piyasada Suriye’den gelen yağları biz tespit ettik.

ZEYTİN AĞACI SAYISINDA DÜNYA İKİNCİSİYİZ

Türkiye’deki zeytin ağacı varlığı ne durumda? Zeytin ağacı varlığı açısında Türkiye’nin yeri dünyada nerelerde?

Şu anda meyve veren ağaç 164 milyon 586 bin adet. Fidan düzeyinde olan da 28 milyon adet civarında. Türkiye’de toplam 193 milyon ağacımız oluştu. Ben birebir vakitte Memleketler arası Zeytin Konseyi’nin Müracaat Heyeti Üyesiyim. İspanya ağaç sayısında başkan. 320-325 milyon zeytin ağacı var. İkinci sırada artık Türkiye geliyor. İtalya’da 159 milyon ağaç var. Türkiye’nin ağaç sayısında dünya ikincisi olması bizim 2023 amacımızdı. Daha erken ulaşmış olduk. Üçüncü sırada 120 milyon ağaçla Yunanistan bulunuyor. Tunus bizim çok kıymetli bir rakibimizdir. Yalnızca 90 milyon ağacı var.

İSPANYA’DA DA SORUN YAŞANIYOR LAKİN SİSTEM VAR, TAHLİL ÜRETİLİYOR

Rekolte, randıman seviyesini zeytin ağaçlarına bakım da etkiliyor mu? UZZK zeytin ağaç bakımı, budama, gübreleme konusunda neler yapabilir?

Ben profesyonel zeytincilik işine 1984 yılında başladım. Tariş’in 33 kooperatifinde yaklaşık 20 bin bireye budama, gübreleme mevzularında, sofralık zeytin hazırlama teknikleri kurslar verildi. Ben o kurslarda misyon aldım. 20 bin şahsa benim de imzamın olduğu eğitim sertifikaları verildi. Türkiye’de temelinde budama, gençleştirme konusunda çok yol aldık. 1990-98 yılları ortasında kursların başında teknisyen olarak ben vardım. Elimde makas ağaç ağaç, köy köy, demolar yaptık, ağaçları budadık. 1998 yılında 240 bin ton zeytinyağı üretimini yakaladık. Ağaç sayısı bugünkünden yüzde 50 daha azdı. Biz artık gübre artık atamıyoruz. Zira çok kıymetli. İlaç kullanamıyoruz. Gübre dayanağı var, mazot takviyesi de var. Fakat o dayanaklar yetmiyor. Biz artık neredeyse hiçbir şey yapmadan, tabiata bağlı şartlarda zeytin yetiştirmeye başladık. Bu da randımanı düşürüyor. Uygun şeyler olmadı mı, elbette oldu. Örneğin hasat teknikleri gelişti. Kâfi olmamakla birlikte kol sarsıcı, gövde sarsıcı, çırpıcı makineler yaygınlaştı. Tüm zeytinci ülkelerde benzeri meseleler yaşanıyor. Lakin, örneğin İspanya üzere ülkelerde oturmuş bir sistem var. Ona nazaran hareket ediliyor. Meseleleri çözebiliyor. Sistemi olmayan ülkelerde günlük gelişmelere nazaran hareket ediliyor. Bakın ağaç sayısı bakımından dünya ikinciliğine, üretimde de 3-4’üncülüğe çıktık.

Sayılar

%40,7
SOFRALIK ZEYTİNDE ÜRETİM ARTIŞI

50 BİN TON
TÜRKİYE’NİN YILLIK ORTALAMA ZEYTİNYAĞI İHRACATI

193 MİLYON ADET
TÜRKİYE’DEKİ TOPLAM ZEYTİN AĞACI SAYISI

BENZER KONULAR
KÜLTÜR SANAT
YAŞAM