Yemek istisnası kuşa mı döndü?

Çalışanların kâfi formda beslenmeleri iş verimliliğinin yanı sıra toplumsal boyutu ile de değer taşır. Bu değere binaen Gelir Vergisi Kanununda …

05 Kasım 2021 39 views 0
reklam

Çalışanların kâfi formda beslenmeleri iş verimliliğinin yanı sıra toplumsal boyutu ile de değer taşır. Bu değere binaen Gelir Vergisi Kanununda yürürlüğe girdiği 6 Ocak 1961 tarihinden bu yana, “Hizmet erbabına patronlarca yemek verilmek suretiyle sağlanan menfaatler” fiyattan istisna tutulmaktadır.

Düzenlemenin birinci halinde yalnızca iş yerinde yemek sağlanması istisna kapsamındaydı. Fakat, birçok işletmenin imkanlarının iş yerinde yemek verilmeye uygun olmaması, birtakım çalışanların pazarlama, dağıtım üzere nedenlerle iş yeri dışında bulunmaları üzere nedenlerle pek çok çalışan uzun yıllar bu istisnadan yararlanamadı. Kanun koyucu bu duruma deva olmak üzere, “yemek istisnası” düzenlemesini esnetti. Makul koşullarda iş yeri dışında yemek hizmeti sunanlardan yemek sağlanmasına imkân getirdi. Böylelikle, iş yerinde yahut müştemilatında yemek hizmeti alamayan çalışanlar için günlük, belli fiyata kadar işverence sağlanan yemek menfaati için istisna öngörüldü.

Çalışanlar, patronlar, yemek hizmeti sunan ve bunlara aracılık edenler ile Vergi Yönetimi açısından kıymet arz eden “yemek istisnası” konusunu bu çalışmada inceledik. Bu kapsamda yemek istisna bedelinin yıllar içinde enflasyon karşısında nasıl anlamsız hale geldiği ortaya konuldu..

Personel sıhhati, hijyen, kayıt dışılığı tedbire, daha çok küçük esnaf niteliğindeki yemek kesiminin desteklenmesi ve pek çok açıdan hayati değeri bulunan “yemek istisnası tutarının” yıllar içinde olması gerekenden daha düşük fiyatta artırılmış olmasının mümkün sakıncalarına ait görüşlerimizi aşağıda sunuyoruz. Çalışanlara yemek verilmek suretiyle sağlanan menfaat aşağıdaki formlarda sunulabilir:

1- İş yerinde yemek verilmesi: Mutfak, yemekhane, aşçı ve yemek için gerekli materyal tedariki süreçlerinin gerçekleştirilmesi suretiyle iş yeri yahut müştemilatında işverence yemek sağlanması.

2- Hazır yemek imalatçılarından alınan yemeklerin iş yeri yemekhanesinde çalışanlara sunulması.

3- Patronun yakın civardaki lokanta yahut öteki yemek verme hizmeti sunan işletmelerle direkt bedelini ödeyerek muahedesi ve çalışanlarının bu işletmelerden yemek hizmeti almasının sağlanması.

4- Yemek bedelinin çalışana nakden ödenmesi.

5- Yemek çeki, kuponu, akıllı yemek kartı yahut taşınabilir uygulama kullanılarak çalışanlara yemek verilmesinin sağlanması. Kısaca Ticket Restaurant sistemi olarak nitelenen bu usul ile çalışanların yemek muhtaçlığının, mutabakatlı üye kuruluşlardan tercihe nazaran yemek kartı, yemek kuponları ve hatta gelişen teknolojik gelişmeler sonrası taşınabilir uygulamalara yüklenen kredi ile karşılanması.

Üstteki usullerden hangisinin bir işletme için en avantajlı olduğu; işletmenin kent merkezine yakınlığı, çalışanların sabit bir yerde yahut gezici nitelikte çalışması çalışan sayısı, mutfak ve yemek imkanları, muhasebe sisteminin gelişmişliği ve pek çok ögeye nazaran değişir. Fakat biz genel bir kıymetlendirme ile üstteki yolların avantaj ve dezavantajlarını tahlil edeceğiz.

İşletmenin yemeği kendi mutfağında hazırlayarak kendi yemekhanesinde sunması bu emelle yapılan masrafların tümünün sarfiyat yazılabilmesini sağlar. Uygun ve hijyenik bir mutfak, usta bir aşçı ve kaliteli materyal kullanımı mevcutsa bu prosedür çalışanlarca tercih edilebilir. Lakin, bu usulün işletmeye maliyeti çok yüksek olabilir. Pek çok işletmenin mutfak, aşçı, yemekhane üzere imkanlarının yetersizliği, kalitesiz ve hijyenik olmayan, sıhhatsiz yemek verilmesine yol açabilir. Muhasebe ve vergisel süreç yükü de yüksek olduğu üzere çalışanların yemek seçme özgürlüğü de olamaz.

Yenilmeyen yemeğin atılması, yemek saatine yetişemeyen çalışanın dışarıda yediği yemeğin masraf olarak kendisine ödenmesi, en kıymetlisi bu mutfak ve yemekhane alanı için verilen kira bedeli, hesaplı gözüken bu alternatifin zımnî maliyetleridir. Çalışanlara patron tarafından sağlanan yemek alternatiflerinin maliyetlerinin kıyaslanmasında ve en uygun metodun tercihinde bu çeşit bilinmeyen maliyetler de göz önünde bulundurulmalıdır.

Hazır yemek alınarak işletmede sunulması işletmeleri yemek hazırlama yükünden kurtarmasına karşın, yemekhane alanı, yemek sunumu, kirli kapların temizlenmesi ve gibisi pek çok ek maliyetle karşı karşıya bırakır. Yemeklerin tabldot tarzı olması nedeniyle çalışanların seçme özgürlükleri de kısıtlanır. Hazır yemeklerin taşınmasında uygun teknikler kullanılmazsa yiyecekler bozulabilir ve zehirlenme hadiseleri ile karşılaşılabilir.

Patronların yakındaki lokantalarla bedelini ödeyerek muahedesi ve çalışanlarına yemek imkânı sağlaması metodu sonlu da olsa çalışanlara bir seçme özgürlüğü sunar. Bu prosedürde işletmelerin tek tek her çalışan için yemek bedelinin takibi, ilgili işletmelerden yemek bedeli fiş yahut faturaları toplamaları, bunların çalışılan gün sayısı ve çalışanlarla uyumlu olmasını sağlama, tüm bu evrakları kaydetme ve saklama üzere ek idari maliyetlere katlanması kelam konusu olur ve işletmeyi zorlar. .

Yemek bedelinin işçiye nakden ödenmesi, çalışanlar tarafından tercih edilebilir bir usul üzere görülebilir. Lakin vergi ve toplumsal güvenlik sistemimizin bu cins nakdi ödemeleri vergi SSK prim ödemesinde dikkate alması nedeniyle bu prosedür, patronun çalışana sağladığı menfaatin çok üzerinde bir maliyete katlanmasını gerektirir ve pek kabul görmez.

Ülkemizde bilhassa 1990’ların ikinci yarısından itibaren yaygınlaşan yemek çeki, yemek kartı (ticket restaurant), akıllı yemek kartı yahut taşınabilir uygulamalar kullanılarak çalışanlara yemek sağlanması prosedürü üstte sıralanan başka sistemlere nazaran pek çok açıdan daha avantajlı bir yol olarak gözükür.Bu metodun çalışanlar ve patronlar için avantajları aşağıdaki üzere sıralanabilir:

● Çalışanlara lokanta ve yemek konusunda gerek mekânsal gerekse yemek çeşidi manasında geniş bir seçme özgürlüğü sunar. Çalışanlar, kartlarına yüklenmiş krediyi Türkiye’nin her yerine yayılmış on binlerce yemek hizmeti sağlayan işletmede kullanabilir. .

● Patronlar; mutfak, yemekhane alanı, aşçı, bulaşıkçı, yemek sunum servis elemanı çalıştırma üzere maliyetlerden kurtulur. Tüm bu süreçler için gerekli maliyetlerin idaresi ile uğraşmak zorunda kalmaz.

● Patron çalışanına istisna kapsamında yemek verirken, ödemelerinde tek bir şirketle muhatap olmaktadır. Yapılan ödeme Vergi Yordam Kanunun aradığı hal ve Gelir Vergisi Kanunu’nun yemek istisnası ile ilgili yöntem ve temel kurallarını karşıladığı için faturaların mahiyeti ile ayrıyeten uğraşmaz. . Yönetimi, muhasebesi ve denetimi kolay olur.

● Yemek çeki, kuponu yahut kartlarının kullanılması sistemi ile patronlar çeşitli vergi avantajları elde ederek; damga vergisi, gelir vergisi ve SGK primi istisnalarına tabi olur, böylelikle önemli bir vergi avantajı sağlarlar.

● İşletmeler, çalışanlara yemek hazırlama, bunun için materyal temini, hijyen kaidelerine ahenk ve gibisi pek çok konuyla uğraşmak yerine asıl faaliyet alanına odaklanır.

● Makul düzeydeki “yemek çeki, kredisi, kuponu” sağladığı seçme özgürlüğü ve sağlıklı beslenme imkânı nedeniyle çalışan motivasyonu ve iş randımanını yükseltir.

● Yemek hizmeti kesiminin kayıtlı hale gelmesi, kayıt dışılıkla gayrete hizmet etmesinin yanında devlet bütçesine de katkı sağlar. Bu katkı ile “yemek istisnası” ile ortaya çıkması mümkün vergi kaybının ziyadesiyle Hazine’ye aktarılması kelam konusu olacaktır.

● Yemek çeki ve yemek kartı ile yemek hizmeti sunumu pek çok küçük ve orta büyüklükteki lokanta için sistemli müşteri ve ödeme garantisi olduğu için öngörülebilir bir iş hacmi sunması açısından değer taşır. Esnafın ayakta kalmasına katkı sağlar.

PEKALA YEMEK KARTI UYGULAMALARINDA, YEMEK İSTİSNA BEDELİ KÂFİ Mİ?

Pekala, yemek istisna bedeli, sistemin sağlıklı bir biçimde ve uygulamanın tüm taraflarını eskisi kadar memnun edecek düzeyde mi? Yemek istisna bedelinin enflasyonun altında artırılması uygulaması birebir biçimde devam ederse, bilhassa çalışanların sağlıklı beslenme gereksinimleri göz önünde bulundurulduğunda kelam konusu yemek kartı uygulaması yaygınlık ve kıymetini kaybeder mi?

Üstteki sorulara yanıt verebilmek için yemek istisna bedelinin nereden nereye geldiğini ve vakit içinde bir günlük taban fiyat karşısındaki durumunu inceledik. Fakat durum iç açıcı değil ve çalışanın kursağına gidecek lokma sayısı istisna kapsamında her geçen yıl azalmış.

YEMEK İSTİSNA BEDELİ NEREDEN NEREYE?

Yemek istisna bedeli 1995 yılında Gelir Vergisi Kanunu’na birinci defa girdiğinde 100.000 TL idi. Biz baş karışıklığı olmasın diye tüm sayıları altı sıfır atılmış üzere tahlil edelim. Bu kapsamda yemek istisna bedeli birinci kere uygulamaya konulduğunda “10 kuruş” idi. Bu sayının tekrar değerleme oranı ile artırılması öngörüldü. Fakat 1998 yılında 4369 sayılı Kanunla ibare değişikliği ile bu meblağ önemli formda artırıldı ve “80 Kuruş” oldu. Bu tarihten sonraki artışlar Kanunla değil, Kanunun verdiği yetkiye istinaden Bakanlar Heyeti yahut Cumhurbaşkanı Kararı ile oldu. Biz de aşağıda yemek istisna bedelinde “İdari Karar” sonucu yapılan artış ile en az yine değerleme oranında artırılması durumunda olması gereken fiyatları farklı ayrı hesapladık. Hesaplama tablo 1’deki üzeredir:

Tablo 1 bize bize ne söylüyor? Tablonun ikinci sütunu yürütme organı tarafından yapılan artışlar sonucunda 1998 yılında 80 kuruş olan “yemek istisna bedeli”nin 2021 yılında 25 liraya ulaştığını söylüyor. Üçüncü sütun yemek istisna bedelinin bir evvelki yıla nazaran yüzde kaç artırıldığını, dördüncü sütün vergi ve öteki pek çok mali meblağ için ilgili yılda uygulanan yine değerleme oranlarını gösteriyor. Son sütun ise yemek istisna bedelinin 1998 yılından itibaren her yıl, damga vergisi, harçlar ve başka pek çok vergide olduğu üzere, kuruşu kuruşuna yine değerleme oranında artırılmış olması durumunda 2021 yılında 51 lira 90 kuruşa ulaşmış olması gerektiğini ortaya koyuyor.

Özetle, çalışanın en kıymetli muhtaçlığı olan yemek için öngörülen istisna bedelini kırpa kırpa kuşa çevirmişler. Olağan koşullarda en az 50 lira olması gereken fiyat 25 lirada kalmış. Bugün 25 lira ile öğlen yemeği yenecek yer bulmak pek çok çalışan için neredeyse imkansızdır.

Yemek istisna bedelindeki erimeyi, tekrar değerleme oranına nazaran hesaplananın yarısından daha az fiyatta kalmasının yanı sıra taban fiyatın bir günlük fiyatı ile kıyaslayarak da görebiliriz. Tablo 2’de 1998 yılından günümüze yemek istisna bedelinin ilgili yıllardaki bir günlük taban fiyata oranı verilmiştir.

Tablo 2’ye nazaran 1998’de bir günlük taban fiyatın yüzde 57,6’sına tekabül eden yemek istisna bedeli, daima ve sistemli bir formda azaltılarak bir günlük minimum fiyat meblağının yüzde 21’ine kadar gerilemiştir.

Ne öneriyoruz?

Yemek istisna uygulamasının yemek çeki, kuponu, akıllı yemek kartı ve taşınabilir uygulamalarla genişletilmesi ve esnetilmesinin patron, çalışan, yemek hizmeti sunanlar ve Maliye açısından avantajlarını üstte sıraladık. Lakin, yemek istisna bedelinin yıllar itibarıyle hem tekrar değerleme oranındaki artış hem de bir günlük minimum fiyata oran olarak giderek küçülmesi, çalışanların bu istisnadan sağlayacağı yararları her geçen gün azaltıyor. Yemek istisnası çalışanın en temel gereksinimine katkı maksadı ile ortaya çıkmış toplumsal boyutlu bir istisnadır. İstisnanın aktifliğini sürdürebilmesi, yemek istisna bedelinin günün şartlarına uygun düzeyde tutulmasına bağlıdır. Yaptığımız hesaplamalar yemek istisna bedelinin 1998’den günümüze yarı yarıya eridiğini, öbür bir tabir ile, kuşa döndüğünü gösteriyor. Çalışanın yemek muhtaçlığının kâfi, uygun ve seçme özgürlüğü sağlayacak formda sunulması için benim teklifim yemek istisna bedelinin ilgili yıl taban fiyatının günlük meblağının en az yüzde 50’sine sabitlenmesidir. Böylelikle minimum fiyattaki artışa paralel, yemek istisna bedelini de artırmış oluruz. Aksi halde personelin işçinin boğazına gidecek yemeğin hem bedeli hem kıymeti hem de porsiyonu her geçen yıl azalır. Buna kimsenin hakkı yoktur.

BENZER KONULAR
KÜLTÜR SANAT